1. door Ernst-Jan Pfauth
  2. 12 maart 2012

De grand finale van het nieuwe actievoeren: kony2012

In 2003 zag de Amerikaanse filmmaker Jason Russell op het Oegandese platteland honderden kinderen in het donker naar de grote stad lopen. Dat deden die kinderen al jaren, want ze durfden niet in hun dorp te slapen. Daar zou Joseph Kony wel eens langs kunnen komen, de rebellenleider die kinderen ontvoert en ze daarna tot soldaten maakt.

„Als dit één nacht in Amerika zou gebeuren, zou het op de cover van Newsweek staan”, zegt Russell op beelden die toen geschoten zijn. Hij was van plan een documentaire over Darfur te maken met twee studievrienden, maar toen namen de jongens zich voor de aandacht van de westerse wereld te richten op de gruweldaden van Kony. Met succes. Sinds 2004 voeren zij onder de noemer Invisible Children een ‘oorlog voor vrede’ en hun laatste project, de internetvideo Kony 2012, is een hit die zijn weerga niet kent. Doordat beroemdheden als Justin Bieber, Rihanna en Oprah Winfrey over de video twitterden, zijn sinds 5 maart hashtags als #stopkony continu trending topic op Twitter en bekeken 78 miljoen mensen de dertig minuten durende film.

In de video komen alle aspecten van het moderne actievoeren samen. Het Tahrir-plein flitst voorbij, de chronologie wordt verbeeld met een Facebook Timeline. De symboliek druipt van het beeldgebruik af en er wordt geen enkel emotioneel cliché geschuwd. Russell betoogt dat iedereen vanuit zijn of haar slaapkamer de wereld kan veranderen. „99% of the planet doesn’t know who Kony is. If they did, he would have been stopped years ago.” Als wij rondtwitteren hoe slecht Kony is, dragen we bij aan zijn neergang. Want meer aandacht voor Kony betekent meer druk op politieke leiders om in te grijpen.

Dat is Russell naar eigen zeggen al eens gelukt. Zijn stichting maakte in 2006 de documentaire Invisible Children en toerde door het land. Overal waar de actiegroep kwam, organiseerde ze actiegroep protestbijeenkomsten. Tot aan politiek Washington en de bank van Oprah toe. In 2010 stuurde Obama honderd legerspecialisten naar Oeganda om het leger te ondersteunen in de zoektocht naar Kony. „Omdat wij burgers om gerechtigheid vroegen”, zegt Russell.

Dat uitstekende track record maakt de Kony 2012-campagne extra sterk: er is jarenlang naar deze actie toegewerkt. Het enige wat er nu nog nodig is om Kony op te pakken, is een ‘experiment’, zoals Russell het in de video noemt. Elke kijker moet nog één zetje geven en over Kony twitteren. Dat is de kracht van Kony 2012: het geeft de internetter eindelijk het gevoel dat hij wél vanachter zijn computer de wereld kan veranderen. Jarenlang schreven journalisten (inclusief schrijver dezes) dat digitaal protest niet verder gaat dan een muisklik: click-activism. En nu is daar opeens Russell die zegt: dat klikken op de like-button is waar het om draait. We moeten Joseph Kony beroemd maken. Wereldnieuws. Dat kan alleen als wij met miljoenen liken, retweeten, mailen en rebloggen. Elk bericht verhoogt de druk op de politiek. „If we succeed, we change the course of human history” houdt Russell ons voor. Want als Kony door een internetactie opgepakt wordt, is daarna alles mogelijk. Het enige wat de Facebookgeneratie dan nog moet doen om onrecht uit de wereld te helpen, is lawaai maken.

Maar voor het zover is, moeten we van Russell en zijn stichting eerst de aandacht vragen van twintig beroemdheden en twaalf (overwegend Amerikaanse) beleidmakers. Want ‘when they speak, the world listens’ en ‘when they agree, change happens’. Het gewenste gevolg van die druk is een militaire interventie waarbij Kony gepakt wordt (hopelijk zonder het doden van kindsoldaten), zodat hij voor het Internationaal Strafhof in Den Haag kan verschijnen.

Op dat verhaal valt nogal wat af te dingen. Zo is Kony al over de top van z’n macht heen en zwerft hij met een paar overgebleven volgelingen door Congo, Zuid-Soedan en de Centraal Afrikaanse Republiek. ‘Hoeveel van jullie weten dat er vorig jaar meer Ugandezen zijn overleden bij verkeersongelukken (2.838) dan het aantal doden dat de afgelopen drie jaar is gevallen als gevolg van LRA-aanvallen in heel Centraal-Afrika (2.400)?’, schrijft de Oegandese activist en blogger Teddy Ruge. Hij is onderdeel van een tegenbeweging, die net als de campagne zelf, door miljoenen mensen gevolg word.

Officieuze leider van die tegenstroming is een 19-jarige Canadese student politicologie, Grant Oyston. Hij richtte op 8 maart een speciaal blog op tegen Kony 2012, visiblechildren.tumblr.com. Zijn openingsbericht is door 38.571 andere blogs overgenomen en door meer dan een miljoen mensen gelezen. In dat artikel wijst Oyston er onder meer op dat de non-profit organisatie achter Kony 2012 van de 8,6 miljoen dollar die het in 2011 uitgaf, slechts 32 procent besteedde aan projecten in Oeganda. De rest ging op aan salarissen, reiskosten en productie.

Maar verreweg de meest gehoorde kritiek is de simplistische weergave van de problemen in Oeganda. Russell legt in de film het verhaal aan zijn vijfjarige zoontje uit, en dus ook aan de kijker. Er is een bad guy, die moet opgepakt worden, en dat regelen we door er soldaten naar toe te sturen.

Afrika-kenner en internetdenker Ethan Zuckerman haalt op zijn blog een Congolees onderzoek aan waaruit blijkt hoe gevaarlijk het kan zijn om problemen in Afrika simpel te verpakken. De onderzoeker, Severine Autesserre, schrijft dat de problemen in Oost-Congo door westerse journalisten als volgt zijn samengevat: rebellenlegers gebruiken massaverkrachting als wapen in een oorlog om coltan – mineraalerts dat essentieel is voor de ontwikkeling van telefoons en computers. De oplossing voor dit probleem lijkt simpel: geen bloedmineralen meer gebruiken in telefoons. Het gevolg is dat het delven van deze mineralen nu in het illegale circuit zit, waardoor de industrie nu in handen is van rebellen, die bovendien steeds vaker massaverkrachtingen als wapen inzetten omdat deze meer aandacht en dus een betere positie aan de onderhandelingstafel opleveren. Een simpel verhaal kan verschrikkelijke gevolgen hebben, betoogt Autesserre.

De Kony 2012-campagne heeft dezelfde eenvoudige verhaalslijn als het bloedmineralenverhaal. Er wordt niet uitgelegd wat Kony drijft, waarom hij ooit begonnen is, hoe Oeganda weer opgebouwd wordt. Je ziet alleen een Amerikaanse vader en zoon die samen, met hulp van miljoenen internetters, ‘the bad guys’ pakken. En die simpele boodschap werkt, vertelde Russell zaterdag in een interview met Reuters. „Deze video is niet het antwoord op de Oegandese problemen, het is de toegangspoort tot een discussie. Miljoenen mensen weten nu wie Kony is.”

Zelfs de grootste critici van Kony 2012 erkennen dat door de campagne de druk op politici toeneemt. Alle strategieën en technologieën die de laatste jaren door actievoerders zijn uitgevonden zijn met Kony 2012 geperfectioneerd. Alles zit erin: van de armbandjes – à la Lance Armstrongs Livestrong – tot de Facebook-groep en van de Arabische lente-filmpjes tot de steun van Shepard Fairey – de kunstenaar die Obama’s Hope-poster maakte. Het is de grand finale van het nieuwe actievoeren. Zo moet het dus, een online campagne. Dit is het hoogst haalbare. Kony 2012 heeft de standaard gezet: de komende jaren zien we waarschijnlijk talloze kopieën voor andere goede doelen.

Tenzij het lawaai maken niet werkt, dan is 1 januari 2013 een bijzonder pijnlijke dag voor Invisible Children. Hoewel het Russell eerder gelukt is om met likes en retweets honderd Amerikaanse adviseurs in Oeganda te krijgen, is een veelvoud aan lawaai geen garantie voor een succesvolle militaire interventie, ergens in de jungle van Centraal-Afrika.

De grote uitdaging is om de miljoenen moderne actievoerders betrokken te laten blijven. Want als ze na één like tevreden achterover leunen, verandert er weinig. Daar lijkt Russell over nagedacht te hebben: zo staat er een overstap van digitale wereld naar de straten van elke stad op het programma. In de video roept hij kijkers op om 20 april overal Kony 2012-posters op te plakken. „The rest of the world will go to bed Friday night and wake up to hundreds of thousands of posters demanding justice on every corner.” Wie overtreft dat?